Buzlar Çözülmeden: Denizde Zamanın ve Sözleşmelerin Hikayesi

Geçen gün Youtube’da çok sevdiğim, eski “Buzlar Çözülmeden” filmine rastladım. Şehir Tiyatroları'nda gördüğüm oyununda Vasfi Rıza Zobu’nun muhteşem sahnesini unutamam. Filmi birkaç dakika izledikten sonra aklıma bu sefer de “Senelerce senelerce önceydi...” diye başlayan Annabel Lee şiiri düştü.

Beyin böyle bir şey işte! Anlık bir algoritmayla bana Kanada’nın Ontario Gölü'ne dair, çok seneler önce yaşadığımız ve önce sevinip kutladığımız sonra nasıl kurtulduğumuzun heyecanını hatırlatan bir deniz taşıma olayını getiriverdi zihnime.

Yazılarımı takip edenler bilebilir, bendenizin Güven Tangöze ile iki ortaklı ve Alpina Denizcilik adında bir şirketi vardı. 4. Levent'teki villa tipi, bahçeli giriş katı ofisimizde, aynı oda içinde 17 yıl boyunca birlikte, unutulmaz zamanları paylaşmıştık. Çok yakın dostluğumuz hala devam eder.  Deniz yolu ile yük taşımacılığında brokerage, chartering, port agency ve forwarding işimizin kapsamıydı.

Faaliyetlerimiz arasında kurduğumuz bağlantılarla taşıma ihalelerini takip edip uygun düşen bazılarına katılmak da vardı. Bu, denizcilikte genelde telex ve fax yazışmaları ile gerçekleşirdi. (Telex daktilo benzeri, karşılıklı konuşabildiğin ya da bant yapıp hazırladığın metni gönderdiğin cihaz. Fax, malumunuz, bilinen bir cihaz, ancak ilk çıktığında tam 5 bin  dolar ödemiştik. Çevreden bilenler bize gelip fax çekerlerdi.)

Buzlar Çözülmeden

Teleximize bir taşıma ihalesi düşmüştü: Büyük miktardaki bir buğday yükünün Kanada’dan Trabzon Limanı'na taşınması ihalesi. Hemen telexin başına oturup iki koldan çok detaylı bir navlun piyasa araştırması yapmış, 19 ile 20 dolardan taşımayı yapabileceğimizi anlamış ve taşımaya beher ton 22.- dolardan teklif vermiştik (görünmeyen masraflar, riskler vs de dikkate alınarak). En düşük ve güvenilir bulunarak kontrat yapmıştık. Tabii böyle ihaleleri almanın maddi kazanca ilaveten bir artısı da piyasada isminizin yayılmasıydı.

O akşam ortağımla ofiste baş başa happy hour olarak kutlamıştık bu başarımızı.

Günü geldi, ilk taşıma için muayyen tarihler arasında kiracılardan yükleme limanına gemi göndermemiz talep edildi. Tabii, final bağlantı için hemen piyasadan teklifler istedik. Bir gün, iki gün... Gelen en düşük teklif ton başına 24 dolar çıkmaz mı? Biz tabii şoktayız. Ya farkı cebimizden ödeyecek ya da bu ihaleden kurtulma yollarını arayacaktık.

Meğer o arada geçen zamanda Rusya büyük tonajda buğday ihracatı için piyasaya çıkmış, gemilerin bu yüke yönelmesi nedeni ile de piyasa birdenbire yükselmiş. Tabii, bizim bunu öğrenmemiz ve hazmetmemiz zor olmuştu.

Bu şokların ardından kendimizi toparlayıp neler yapabileceğimizi düşünmeye ve araştırmaya koyulduk. Kiracılar yüklenecek geminin ismi, yükleme limanına varış tarihi gibi detayları sormaya başlamışlardı. Devamlı telex telefon alıyorduk.

Düşüncelere daldığımız ve saatin gece yarısını bulduğunu fark etmediğimiz bir anda ortağım birden Arşimet gibi “Buldum galiba” diye haykırmaz mı.

Mevsim kış. Yükleme limanı Kanada’da, hem de Ontaria Gölü'nde. Jeton düşüyor ve hemen araştırıp ilgili liman yetkilisini, Coast Guard (Sahil Güvenlik) buluyoruz.

Telefondaki ses hala kulaklarımdadır: "Ne gemisi ne yüklemesi? Unutunuz galiba, göl donmuş vaziyette ve buzların çözülmesi için uzun süre gerekir.”

Coast Guard yetkilisinden bu söylemini ve tüm bilgileri detaylı şekilde, deniz hukuku açısından da bizi koruyacak şekilde fax göndermesini rica etmiştik ve kısa bir süre sonra faxımızın zili ötmeye başlamıştı. (Kanada ile aramızdaki saat farkı da lehimize işlemişti.)

Gelen metni okuduğumuzda nasıl sevindiğimizi anlatmama gerek yok. Bu defa double happy hour moduna geçmiştik.

İşbu fax bizim bu taşımadan force majör (mücbir sebep) kuralı ile kurtulmamızı sağlamıştı. Hala anılarımızda yaşar bu olay, bazen hatırlatırız birbirimize o geceyi.

Geciken Gemi, Düşen Ürün Fiyatı ve Deniz Hukuku

Evvel zaman içinde bir kiracı 3 bin ton şeker yükünü Köstence'den Basra'ya taşımak üzere uygun bir gemi kiralar. Gemi sahibi kiracının bir şeker tüccarı olduğunu ve yükü varış noktasında derhal satmayı planladığı bilgisine sahiptir. (Bazı satıcılar, özellikle petrol ürünlerinde, malı gemi seyir halinde iken veya varış limanında satarlar.)

Geminin süratine, Boğazlar'dan ve Süveyş Kanalı'ndan geçişine göre varış limanına muayyen günde varışı kontrata yazılır. Ancak gemi yaptığı çeşitli sapmalar nedeniyle dokuz gün gecikir. Bu dokuz günlük süre zarfında şeker kıtlığı çeken piyasa aniden başka bir sevkiyatla dolup taşar. Basra'daki şeker fiyatları hızla düşer.

Gemi sahibinin neden olduğu gecikme yüzünden kiracı şekeri çok daha düşük bir fiyata satmak zorunda kalır ve büyük miktarda kâr kaybına uğrar.

Kiracı, kontrata aykırı dokuz günlük gecikmenin yol açtığı piyasa değeri kaybı nedeniyle gemi sahibine dava açar, gemi sahibi ise klasik bir savunmayla karşılık verir. "Piyasanın tam o anda çökeceğini nereden bilebilirdim?" Standart sözleşme hukukuna göre yalnızca bir ihlalin doğal sonucu olan zararlar için tazminat talep edilebilir. Gemi sahibi piyasadaki dalgalanmaların kendi kontrolü dışında olduğunu ve bunlardan mali olarak sorumlu tutulamayacağını savunur.

Karar için taşıma kontratındaki özel hükümlere, force majör durumları neler ve açıkça belirtilmiş mi, yakıt veya mürettebat değişikliği için geminin rotadan sapmasına açıkça izin veriliyor mu, gemi sahibinin süreci ağırdan alması veya izinsiz rotalar izlemesi durumunda kiracıya yalnızca bozulan yükün maliyetini değil, aynı zamanda kiracının piyasa koşulları nedeniyle uğradığı kaybı da ödemek zorunda olup olmadığına bakılacaktır.

Sözleşmelerde (contract of carriage) ister kiracı ister donatan, hatta broker olun, maktu kontratlarla yetinmeyip olabilecek ihtimalleri tecrübelerinizle birleştirip gerekli hususları taşıma kontratlarına ilave etmenizde büyük fayda olacağı izahtan varestedir.

Deniz ticareti gemilerin yalnızca limandan limana yük taşıdığı bir dünya değildir.

Bu ticaret türü aynı zamanda zamanın, paranın, sözleşmelerin ve bazen de doğanın karar verdiği büyük bir satranç tahtasıdır. Bir geminin limana on gün geç ulaşması, yük sahibinin piyasasında ciddi bir zarara yol açabilir. Başka bir olayda ise yüz binlerce tonluk buğday taşıma ihalesini üstlenen bir broker yükselen navlun fiyatları karşısında zor durumda kalırken Ontario Gölü’nün donması sayesinde kendisini ağır bir sözleşme yükümlülüğünden kurtulmuş bulabilir.

Peki, deniz ticaretinde verilen sözler piyasanın değişen koşulları ve doğanın beklenmedik müdahaleleri karşısında ne kadar bağlayıcıdır? İşte bu ve benzeri gerçekler, hikayeler, deniz hukukunun en ilginç sorularını gündeme getirebilmektedir.

Deniz hukuku tamamen kendine özgü uluslararası bir hukuktur. Dili İngilizce'dir ve uyuşmazlıklar genelde mahkemelerden ziyade hakem kurulları tarafından görülüp karara bağlanır.

Bugün sanırım deniz taşımacılığının çoğu konteyner taşımacılığına dönmüş durumda. Konteynerı ilk defa 1974 yılında Savannah ya da NOLA Limanı'nda gördüğümü anımsıyorum. Yeni bir taşıma türü olarak lanse ediliyordu. Bunun yanı sıra taşıma, demurrage, detention, bill of lading (konişmento) içerikleri de bu alanda önem taşıyan ve dkkat edilmesi gereken kavramlardır.

Denizcilik camiasına ilk atıldığım günlerden itibaren deniz hukuku en büyük ilgi alanım olmuştur. Öyle ki The Shipbroker adlı dergiye abone olmuş, yıllar yılı sayfalarına konu olan ilginç davaları okumuştum.

(The Shipbroker, denizcilik ve gemi brokerliği sektörünün en köklü meslek kuruluşu olan Institute of Chartered Shipbrokers (ICS) tarafından yayımlanan resmi üye dergisinin eski adıdır. Günümüzde bu yayın, faaliyetlerini Shipping Network adıyla sürdürmektedir.)

 

 

16 Kasım 2026

Suadiye

*Manşet görseli, Frame To Frame – Bob and Jean

Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.
Yorumlar
Kalan Karakter 800