Düşünceyi ve İroniyi Ön Plana Çıkaran Eser: Pisuvar

Gelişmelerden anında haberdar olmak için Google News'te Paradurumu'na abone olun

Paradurumu'na Google News'te abone olun

Abone Ol

İşte, bugünkü yazımda sanat tarihine kazınmış, modern sanat akımını derinden sarsmış olan bu ilginç hikayeyi anlatmaya çalışacağım.

Blainville-Clevon, Fransa doğumlu Marcel Duchamp (1887-1968) yirminci yüzyılda Avrupa ve Kuzey Amerika'nın en önemli sanatçılarından sayılmış, II. Dünya Savaşı sonrası Amerika'da pop sanatı ve kavramsal sanat akımlarının temellerinin atılmasında etkili olmuştur. 

Julian Wasser, “Duchamp smoking in front of Fountain”, Duchamp Retrospective, Pasadena Art Museum, 1963, Robert Berman Gallery

Düşünce Yapısını Değiştiren Pisuvar (Fountain)

Marcel Duchamp’ın tartışma yaratan eseri Fountain ilk kez bundan tam yüz dokuz yıl önce sahneye çıktı. Nisan 1917’de her şey değişti. En azından sanat dünyasında durum böyleydi.

Efsanevi avangart Fransız sanatçı ve sanat dünyasının o şakacı provokatörü Marcel Duchamp o dönemde hem yapılış biçimi hem de taşıdığı anlam bakımından öylesine tartışmalı bir eser tasarladı ki bu eser sanat oyununun oynanış şeklini sonsuza dek değiştirecekti. Söz konusu eser, Duchamp’ın şaşırtıcı bir hamleyle ters çevirip sırtı üzerine yatırdığı, gizemli bir takma isimle imzaladığı ve Fountain adını verdiği porselen bir pisuvardı. Gizli bir satranç ustasının dahice hamlesine benzer şekilde Fountain’ın imge yaratma tarihine girişi sanat dünyasının yerleşik algılarını ve hassasiyetlerini adeta mat etti. Böylece bir oyun türünün sonunu getirip bambaşka bir oyunun başlangıcını işaretledi.

"Sanatın tüm güzelliğine ve çok daha fazlasına sahip" olduğu konusunda ısrar eden Duchamp, satranç oyununa tutkuyla bağlıydı. Enerjisini tamamen sanat üretiminden satranç oynamaya kaydırmasının ardından Kasım 1927'de yeni eşi Lydie artık onun bitmek bilmeyen hamle ve karşı hamle stratejileriyle uğraşmasından bıkmıştı. Bir gece Duchamp uyurken eşi satranç taşlarını tahtaya yapıştırdı. Bu eylem evliliklerinin sonunu getirmiş, ikili bir ay sonra boşanmışlardır.

Pisuvar, sanatçının hayatı boyunca benimsediği zihinsel oyunbazlık eğilimiyle derin bir uyum içindedir ve büyük bir ustanın rakiplerini tahtadan silip süpürürken sergilediği o hünerli el çabukluğunu yansıtır.

Duchamp kendisinin de üyesi olduğu dernekçe eserin sergilenip sergilenmeyeceği meselesi oylamaya sunulduğunda objenin estetik açıdan kabalığı gerekçe gösterilerek diğer üyeler tarafından reddedilmiş, Duchamp kendini vicdani açıdan köşeye sıkışmış hissetmiştir. Başka bir hamle şansı kalmadığı için istifa eder, eseri de fark edilmeden dernekten kaçırmayı bir şekilde başarır. 

Eser yeniden Duchamp’ın eline geçince derhal arkadaşı ve efsanevi fotoğrafçı Alfred Stieglitz’in karşısına çıkarılır. Stieglitz’in bu parçayı çektiği ikonik siyah-beyaz fotoğraf ise kısa sürede kültürel hafızaya kazınır.

Duchamp’ın esere kendi imzasını atmaktan kaçınması eserin sahipliğini üstlenmeyi reddetmesi ve eseri oradan kaldırırken görülmemek için büyük çaba sarf etmesi, yaratıcıyı yarattığı şeyden uzaklaştırma konusundaki olağanüstü kararlılığını gözler önüne serer.

Ne de olsa Duchamp bu heykeli kendi elleriyle kilden biçimlendirmemişti. Eserin önemi nesnenin bakışın denetiminden ve önyargılarından gizlice sıyrılıp bunun yerine zihni felsefi bir fikir mücadelesine dahil etme becerisinde yatar. Gözden "Ben"e (özneye) doğru kayan Pisuvar, yaratımın doğasına ve bir "yaratıcı" olmanın gerçekte ne anlama geldiğine dair muammalarla dolup taşar.

Philadelphia Sanat Müzesi: “ Marcel Duchamp ve Pisuvar Skandalı Sergisi”

Philadelphia Sanat Müzesi, modern sanat tarihindeki en büyük ve en eğlenceli tartışmalardan birinin yüzüncü yılını kutlamak amacıyla 2017 yılında Marcel Duchamp’ın efsanevi hazır-yapım eseri Fountain üzerine bir sergi düzenler. Marcel Duchamp ve Fountain Skandalı başlıklı sergi, Duchamp’ın birkaç arkadaşının yardımıyla New York’taki Bağımsız Sanatçılar Derneği tarafından düzenlenen jürisiz bir sergiye porselen bir pisuvarı göndermesiyle büyük ses getiren 1917 baharındaki olaylara odaklanıyor.

Philadelphia Sanat Müzesi yetkilileri açılışı şöyle değerlendirmişlerdi: 

"Duchamp’ın Fountain eseri, yüz yıl önce sanat dünyasını altüst etmişti. Sanatçılar ve eleştirmenler bunun bir sanat eseri mi yoksa bir kandırmaca mı olduğunu tartışırken sanatçının porselen pisuvarı bir 'hazır-yapım' olarak tanımlaması modern sanatın seyrini değiştirdi. Bugün genç sanatçılar bu eserde hâlâ ilham ve kışkırtıcı unsurlar bulmaya devam ediyor; dolayısıyla, bir asır sonra bu nesneye geri dönüp onun süregelen önemini değerlendirmemiz son derece yerinde bir adım."

Philadelphia Sanat Müzesi modern sanat küratörü Matthew Affron şunları ifade etmiştir:

“Duchamp, readymade'in (hazır nesne), sanatta orijinal ve kopyanın önemine dair yaygın kabuller karşısında yarattığı köklü meydan okumayı çok erken bir aşamada kavramıştı. Zamanla replika üretmeye daha fazla ilgi duymaya başladı. Özgünlük kavramlarını altüst edip günümüzde önemi daha da artan soruları gündeme getirdi. Böylece Duchamp’ın readymade heykeli, fikrinin doğuşundan yüz yıl sonra bile şaşırtmaya devam ediyor.”

Pisuvar (Fountain) ve sanatçı hakkında düşüncelerinizi yorumlarda paylaşabilirsiniz.

NOT

Geleneksel sanat anlayışını kökten değiştirerek kavramsal sanatın temellerini atan,  sanatın sadece göze hitap eden (retinal) bir nesne olmaması gerektiğini savunan Kübizm, Dadaizm ve Sürrealizm akımlarıyla güçlü bağları olan Duchamp, estetik beğeniden ziyade düşünceyi ve ironiyi ön plana çıkararak çağdaş sanatın yönünü tamamen değiştirmiştir.

20. yüzyılın en etkili sanatçılarından biri olan Marcel Duchamp hakkında yazılacak şey çok olup bunları müteakip yazımda sizlerle paylaşmayı arzu ediyorum.

28 Eylül 2026

Heybeliada