Lotus İlkesi: Egemenliğin Sınırları mı, Özgürlüğün Başlangıcı mı?

Bazen tek bir hatırlatma, hafızamızdaki değerli bilgileri yeniden canlandırmaya yetiyor. Ben de bu vesileyle bu haftaki köşe yazımı uluslararası hukukun en önemli dönüm noktalarından biri olan Lotus İlkesi'ne ayırmak istedim.

Aslında Lotus Kararı'nın biz hukukçular için taşıdığı önem yalnızca uluslararası hukuka yön vermesinden kaynaklanmıyor. Bu karar Türkiye Cumhuriyeti'nin uluslararası hukuk tarihindeki en önemli kilometre taşlarından biridir.

Cumhuriyet henüz kuruluşunun ilk yıllarındayken genç Türkiye uluslararası bir uyuşmazlıkta dönemin en güçlü devletlerinden biri olan Fransa'nın karşısına çıkmış ve hukuk zemininde egemenlik haklarını kararlılıkla savunmuştur. Daimi Uluslararası Adalet Divanı'nın verdiği karar yalnızca Türkiye'nin yargılama yetkisini kabul etmekle kalmamış, aynı zamanda genç Cumhuriyet'in uluslararası hukuk sahnesinde güçlü bir aktör olarak yer alabileceğini de tüm dünyaya göstermiştir.

Bu yönüyle Lotus Kararı sadece bir deniz kazasına ilişkin yargı yetkisi tartışması değildir. Aynı zamanda Cumhuriyet'in hukuk devleti anlayışının, bağımsız yargı yetkisinin ve egemenlik ilkesinin uluslararası alanda tescil edildiği tarihî bir dönüm noktasıdır. Bugün, aradan yaklaşık bir asır geçmiş olmasına rağmen Lotus Kararı'nın dünyanın dört bir yanındaki hukuk fakültelerinde okutulmaya devam edilmesi, onun uluslararası hukuk üzerindeki kalıcı etkisinin en güçlü göstergelerinden biridir.

Peki nedir Lotus İlkesi?

Uluslararası hukuk, çoğu zaman devletlerin birbirleriyle kurduğu görünmez bir denge üzerine inşa edilir. Bu dengede kimi zaman açık kurallar yol gösterirken, kimi zaman da kuralların sessiz kaldığı alanlarda hukuk yorumla şekillenir. İşte bu tartışmaların merkezinde yer alan en önemli kavramlardan biri de Lotus İlkesi'dir.

1927 yılında Daimi Uluslararası Adalet Divanı'nın verdiği S.S. Lotus Kararı, uluslararası hukukun temel taşlarından biri olarak kabul edilir. Olay, Fransız bandıralı S.S. Lotus gemisi ile Türk bandıralı Boz-Kurt gemisinin açık denizde çarpışması sonucu meydana gelmiştir. Çarpışmada Boz-Kurt gemisi batmış, sekiz Türk denizcisi hayatını kaybetmiştir. Türkiye olayın ardından Fransız gemisinin nöbetçi subayı Teğmen Demons hakkında ceza soruşturması başlatır. Fransa ise Türkiye'nin bu yargılama yetkisine sahip olmadığını ileri sürerek uyuşmazlığı Daimi Uluslararası Adalet Divanı'na taşır.

Divan, uluslararası hukuka yön veren tarihî nitelikte bir karar verir:

“Uluslararası hukukta devletler, açıkça yasaklanmamış bir konuda yetkilerini kullanabilirler.”

İşte bugün Lotus İlkesi olarak bildiğimiz yaklaşımın özü budur.

Bu karar devlet egemenliğine geniş bir hareket alanı tanımıştır. Ancak günümüzde yapay zekâ, siber güvenlik, dijital egemenlik ve uluslararası insan hakları hukuku gibi gelişmeler bu ilkenin yeniden tartışılmasına neden olmaktadır.

Cumhuriyet'in kuruluşunun ilk yıllarında hukukla kazanılan bu tarihî başarı, bugün bize önemli bir gerçeği de hatırlatmaktadır: Devletlerin gerçek gücü yalnızca ekonomik ya da askerî kapasitesinden değil, hukuka duyduğu güvenden ve uluslararası hukuk zemininde haklarını savunabilme iradesinden de gelir.

Sonuç olarak Lotus İlkesi, yaklaşık bir asır önce verilmiş bir karar olmasına rağmen güncelliğini koruyan ender uluslararası hukuk ilkelerinden biridir.

“Hukukun sessiz kaldığı yerde devletler gerçekten özgür müdür, yoksa hukukun asıl görevi tam da o sessizliği adaletle doldurmak mıdır?”

İşte Lotus İlkesi, yaklaşık yüz yıl sonra bile bu soruyu bize sormaya devam ediyor.