Çizginin Tanıklığı
Karakalem, sanat tarihinin en sessiz, ama en doğrudan anlatım biçimlerinden biridir. Renkten arınmış yüzeyiyle izleyiciyi yanılsamadan uzaklaştırır, geriye yalnızca çizginin kararı ve sanatçının elinin titreşimi kalır.
Kağıt üzerindeki her iz, düşüncenin henüz tamamlanmamış hâlini, zihnin ham enerjisini taşır. Bu nedenle karakalem bir hazırlık evresi değil, fikrin en çıplak, en dürüst ifadesidir.
Rönesans atölyelerinde Leonardo da Vinci’nin defterlerinde başlayan bu içsel diyalog, modern dönemde Egon Schiele’nin kırılgan figürlerinde ya da Pablo Picasso’nun arayış dolu eskizlerinde bağımsız bir estetik kategoriye dönüşür. Çizim artık yalnızca taslak değil, sanatçının düşünce ritmini görünür kılan otonom bir alandır.
Bugün Sotheby’s gibi uluslararası müzayede evlerinde “Works on Paper” başlığı altında sunulan karakalem eserler koleksiyon dünyasında ayrı bir dikkatle izlenmektedir. Çünkü çizim, sanatçının filtresiz alanıdır: Boyanın katmanları, vernik, kompozisyon stratejileri olmadan, doğrudan el, doğrudan zihin.
Kağıt üzeri çalışan sanatçılar Sotheby’s gibi müzayede evlerinde
Hem klasik ustalar hem de çağdaş sanatçılar kağıt üzeri (grafit, kömür, mürekkep çizim) eserleriyle büyük müzayedelere giriyor.
Leonardo da Vinci: Çizimleri başlı başına koleksiyon kategorisidir. 2017’de bir çizimi 8 milyon sterlinin üzerinde satıldı (Christie’s). “Old Master Drawings” başlığı altında Sotheby’s'de sıkça yer alır.
Head of a Bear (Bir Ayının Başı) çizimi Temmuz 2021’de 12,1 milyon dolarlık rekor fiyatla satıldı. 7X7 cm boyutlarında olan çizim 5 asırdan daha eski olma özelliğini taşımakta.
Kullanılan teknik ustalık gerektirmekte, Christie’s de eski çizimler uzmanı olan Laetita Masson, da Vinci’nin kullandığı yönteme ilişkin, “Çok zor bir teknik gerçekten. Hiçbir hatayı kabul etmiyor” ifadesini kullandı.
Pablo Picasso: Seramik eserleri ve tabloları kadar karakalem ve eskizleri de müzayedelerde çıkar. Çizimleri bazen tablolarından daha ulaşılabilir fiyatlara alıcı bulur. Picasso’nun karakalem (grafit/ink on paper) çizimleri düzenli olarak büyük müzayede evlerinde satılmıştır. Özellikle erken dönem ve geç dönem desenleri güçlü sonuçlar verir.
Picasso’nun “works on paper-kağıt üzeri eserleri"ni sıkça Sotheby’s ve Christie’s’da satışta görürüz. Fiyat aralığı eserin dönemine, konusuna ve provenansına göre değişir. (Provenance: Bir sanat eserinin ya da objenin kim tarafından yapıldığını, kimlere ait olduğunu ve nerelerde bulunduğunu gösteren belgelendirilmiş geçmişidir. Müze koleksiyonlarında bir eserin etik ve yasal değerini belirlemede kritik rol oynar.)
Basit mürekkepli/karakalem figür çalışmaları yüz binlerce dolar ederindedir. Önemli dönemlere ait güçlü kompozisyonları 1–3 milyon USD bandına çıkabilir. Nadir ve tarihsel önemi yüksek çizimlerinin satış fiyatları ise çok daha yukarılara çıkabilir.
Özellikle Mavi/Pembe Dönem’e yakın tarihlenen desenler ile Boğa, minotor, kadın portresi temalı geç dönem çizimleri yüksek ilgi görür.
Mavi Dönem, 1901-1904 yılları arasında gerçekleşmiştir. Picasso’nun içsel karamsarlığını, melankolisini açıkça ortaya koyan eserlerle doludur. Pembe Dönem ise 1904-1906 yılları arasında ortaya çıkmıştır. Bu dönemde sanatçının paleti daha sıcak ve neşeli tonlara bürünmüştür.
Beyaz toprak seramikten yapılmış, kalıplanmış ve sırla boyanmış orijinal baskı, 40 x 40 cm, Málaga Picasso Müzesi
(Christine Ruiz-Picasso'nun bağışı)
Minotauromachia, 1935
Kağıt üzerine gravür ve oyma
2017 Pablo Picasso'nun Mirası /Artists Rights Society (ARS), New York
Picasso’nun, İspanyolların “corrida” adını verdiği boğa güreşlerine merakının sebebi, Malaga’da geçen çocukluğu sırasında iflah olmaz bir boğa güreşi meraklısı olan babasından etkilenmesiymiş. Henüz küçük bir çocukken babası onu ünlü matador Cara Ancha’yla tanıştırmış. Picasso hatıralarında Ancha’nın dizleri üstüne oturup kıyafetinin püskülleriyle oynadığı o günü hiç unutamadığını anlatır.
Picasso’nun çocukluğu Malaga’da, annesi, büyükannesi, iki kız kardeşi, iki teyzesi ve bir hizmetçiyle birlikte geçmişti. Evde sadece iki erkek vardı, o ve babası… Eserlerinde kadınları saplantılı bir meşguliyetle resmetmesinin sebeplerinden biri kadınlara ait bir dünyanın sakini olarak büyümesiydi.
Burada önemli nokta şu: Picasso’da çizim “hazırlık eskizi” statüsünde değildir. Desen, başlı başına koleksiyonluk bir üretim alanıdır.
“Picasso’da çizim, resme giden yol değil; başlı başına bir piyasa kategorisidir.”
Egon Schiele: (1890-2018) Güçlü figüratif karakalemleri koleksiyon dünyasında çok değerlidir. Sotheby’s ve Christie’s’de düzenli olarak satışa çıkar.
Jean-Michel Basquiat: (1960-1988). Kağıt üzerine çizimleri milyon dolar seviyelerine çıkabiliyor.
Untitled Head (İsimsiz Kafa), 1982
(Satış bedeli 15,2 milyon dolar)
Bu eserin tahmini değeri Sotheby’s tarafından 29 Haziran 2020 tarihinde yapılan Contemporary Art Evening Auction müzayedesinde 9–12 milyon $ olarak açıklanmıştı.
Aynı açık artırmada yaklaşık $15.2 milyon karşılığında alıcı buldu. Bu, Basquiat’ın kağıt üzerindeki çalışmalar arasında o tarihte en yüksek fiyata ulaşan satışlardan biri oldu.
David Hockney: (1937- ) iPad çizimleri kadar erken dönem karakalem eskizleri de müzayedelerde.
Kara Walker: (1969 - ) Kağıt işleri ve figüratif çizimleri yüksek fiyatlara ulaşabiliyor.
Armin Mersmann: (1955 - ) Almanya doğumlu bir grafik/karakalem ressamdır. Portre ve natüralist çizimleriyle tanınır ve eserleri çeşitli galerilerde sergilenmiştir. Ayrıca öğretmenlik ve atölye çalışmaları da yaptığı biliniyor. Yani Armin Mersmann’ın internet ortamında karakalem çalışmaları ve portreleri gerçek sanat eserleridir. (Ünlü bir ana akım figür değil, ama uluslararası sanat çevrelerinde bilinen bir sanatçıdır.)
Aşağıda “work on paper” (kağıt üzerinde yapılmış) olduğu bilinen ve müzayedelerde işlem görmüş Türk sanatçı eserlerinden birkaç örnek paylaşıyorum. Fiyat/önem açısından geleneksel tuval eserler kadar yüksek olmasa da kağıt üzeri işler de koleksiyon pazarında ciddi ilgi görüyor:
Orhan Peker: Bu sanatçının 1970’lerde yaptığı karışık teknikle (mixed media) kağıt üzerine çalışmaları uluslararası müzayedelerde yer aldı. Örneğin 1973 tarihli çalışması gibi işler, bazen €2,000–€40,000 aralığında işlem görmüş.
Bedri Rahmi Eyüboğlu: Bu usta sanatçının kağıt üzerine guaş/ ink gibi tekniklerle yapılmış küçük ölçekli eserleri de müzayedelerde fiyatlandırıldı. Örneğin 1944 tarihli “Three reclining figures” (gouache on paper) gibi işler kataloglarda yer aldı.
Mehmet Gün: Clar Müzayede’nin 2025 kataloglarında Mehmet Gün’ün kağıt üzerine mixed media/soyut kompozisyon eserleri listelere dahil edildi.
Bu örneklerdeki fiyatlar klasik büyük tuval yağlıboya rekorları kadar devasa olmasa da, kağıt üzeri eserler de müzayede kataloglarında ciddi koleksiyoner ilgisiyle işlem görüyor ve sanat tarihi ve pazar açısından değer kazanmaya devam ediyor.
İçimizdeki var olma biçimidir sanat
Sanat hepimizin içinde var olan bir ifade biçimidir; yalnızca profesyonel unvanlar ya da müzayedelerdeki fiyatlar belirlemez değerini. “Works on Paper” köşemizde bugün, amatör bir sanatçının kaleminden çıkan iki özel çalışmayı sizlerle paylaşıyorum. Bu eserler, yaratıcılığın ve merakın gücünü gösteriyor:
Varoluş, 35X50 cm, karakalem ve pastel, Kadri Güler 2026
Dionysos’un Sofrası, 35X50 cm, karakalem ve pastel, Kadri Güler 2026
Kağıt üzerindeki basit çizgiler bile hayal gücümüzü harekete geçirebilir, kendimizi ifade etmenin sınırsız yollarını hatırlatabilir. Okurlarımın bu sayfalarda gördükleri belki bir ilham kıvılcımı, belki de kendi denemelerini cesurca kağıda dökmeleri için bir davettir. Sanatın maddi değeri bir yana ruhumuza kattığı değer ve özgürce üretme cesareti en kıymetli motivasyonumuzdur.
İşte, bu sayfada paylaştığım iki küçük çalışma, sanatın her yaştan ve deneyimden insan için bir ifade yolu olduğunu gösteriyor.
Bu iki çalışma, sizi kendi çizgilerinizi keşfetmeye davet ediyor.
22 Şubat 2026
Suadiye