İş Kazası mı Önlenebilir Bir Kayıp mı?

Bir bakım çalışması sırasında meydana gelen patlamanın ardından çıkan yangında yaşamını yitiren işçiler, sabah ekmek parası kazanmak için gittikleri işyerinden bir daha evlerine dönemediler. Geride gözü yaşlı eşler, çocuklar, anne babalar ve bir daha eskisi gibi olmayacak hayatlar bıraktılar.

İlk belirlemelere göre patlamanın sıvı çelik döküm işlemi sırasında tavan vincinin koparak ark ocağına düşmesi sonucu meydana geldiği değerlendiriliyor. Olayla ilgili adli soruşturma başlatıldı, bilirkişi incelemeleri yapıldı ve sorumlulukları bulunduğu değerlendirilen kişiler hakkında adli işlemler gerçekleştirildi. Elbette olayın bütün yönleriyle aydınlatılması ve hukuki sorumlulukların deliller çerçevesinde belirlenmesi gerekiyor.

Ancak İzmir'de yaşanan bu facia, yalnızca bir fabrikada meydana gelen patlamadan ibaret değil. Türkiye'de çalışma hayatının yıllardır çözülemeyen, her defasında başka bir işyerinde, başka bir şehirde ve başka hayatlar üzerinden karşımıza çıkan sorununu yeniden gündeme taşıyor.

Çünkü artık şu soruyu sormak zorundayız: Çalışırken hayatını kaybeden insanların ölümlerini hangi noktaya kadar iş kazası olarak nitelendirebiliriz? Önlenebilir riskler, yerine getirilmeyen yükümlülükler ve yetersiz denetimler söz konusu olduğunda yaşananları yalnızca bir kaza olarak tanımlamak hukuken ve vicdanen yeterli midir?

Türkiye'de bu ölümlerin boyutunu anlamak için yıllara yayılan istatistiklere bakmak yeterlidir.

İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi'nin (İSİG) raporlarına göre,

2013 yılında en az 1.235 işçi çalışırken hayatını kaybetti.

Bu sayı 2014'te 1.886'ya,

2015'te 1.730'a,

2016'da 1.970'e,

2017'de 2.006'ya ulaştı.

2018'de 1.923,

2019'da 1.736,

2020'de 2.427,

2021'de 2.170,

2022'de 1.843,

2023'te 1.932 ve 2024'te 1.897 işçi yaşamını yitirdi.

2025 yılında ise en az 2.105 işçinin hayatını kaybettiği tespit edildi.

Böylece yalnızca 2013-2025 döneminde İSİG Meclisi'nin kayıtlarına giren işçi ölümlerinin toplamı en az 24.860'a ulaştı.

Bu rakamlar bir istatistik tablosunun satırlarından ibaret değildir. Her biri yarım kalmış bir hayatı, dağılan bir aileyi ve cevapsız kalan soruları temsil etmektedir.

İstatistiklerin ötesinde, İzmir'deki olayın yaşandığı işletmeye ilişkin veriler de dikkat çekicidir. İSİG Meclisi'nin yayımladığı rapora göre HABAŞ bünyesindeki işletmelerde 1999 yılından bu yana en az 38 işçi hayatını kaybetmiştir. Bu bilgi yalnızca son olayın değil, iş güvenliğinin süreklilik arz eden bir sorumluluk olarak ele alınmasının önemini de ortaya koymaktadır.

Elbette SGK'nın resmi iş kazası istatistikleri ile İSİG Meclisi'nin farklı kaynaklardan derlediği veriler arasında yöntem ve kapsam farklılıkları bulunmaktadır. Bu nedenle iki veri setinin birbirinden bağımsız değerlendirilmesi gerekir. Ancak hangi veri seti esas alınırsa alınsın ortaya çıkan tablo üzerinde ciddiyetle durulmasını zorunlu kılmaktadır.

Peki, bu ölümlerin karşısında hukuk ne söylüyor?

Anayasa'nın 17. maddesi herkesin yaşama hakkını güvence altına alırken 49. maddesi devlete çalışanları koruma ve çalışma hayatını geliştirme yükümlülüğü yüklemektedir. Dolayısıyla işçinin yaşam hakkının korunması yalnızca işverenin değil, çalışma hayatını düzenleyen ve denetleyen kamu otoritelerinin de sorumluluk alanındadır.

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 4. maddesi ise işverenin yükümlülüklerini açıkça düzenlemektedir. İşveren mesleki riskleri önlemek, gerekli tedbirleri almak, risk değerlendirmesi yapmak, alınan önlemlerin uygulanmasını denetlemek ve eksiklikleri gidermek zorundadır. Üstelik bu sorumluluk, iş sağlığı ve güvenliği hizmetlerinin dışarıdan temin edilmesiyle ortadan kalkmamaktadır.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu'nun 417. maddesinde düzenlenen işverenin işçinin kişiliğini koruma ve iş sağlığı ve güvenliğini sağlama borcu da aynı hukuki yaklaşımın bir sonucudur.

Bir başka ifadeyle, iş sağlığı ve güvenliği hukukumuzda bir tercih değil, açık bir yükümlülüktür.

Ancak burada üzerinde durulması gereken önemli bir mesele daha vardır: Hukuki düzenlemelerin varlığı, tek başına hukukun etkin biçimde uygulandığı anlamına gelmez.

İş güvenliği önlemlerinin kâğıt üzerinde tamamlanmış görünmesi, işyerinde gerçek anlamda güvenli bir çalışma ortamı bulunduğunu göstermez. Denetimin yalnızca evrak üzerinden yürütülmesi, risklerin fiilen ortadan kaldırılmasını sağlamaz. Bir işçinin hayatını kaybetmesinden sonra başlatılan soruşturma ise ölümden önce yerine getirilmesi gereken yükümlülüklerin yerini tutmaz.

Bu alandaki cezai sorumluluk da her olayın özelliklerine göre ayrıca değerlendirilmelidir. Türk Ceza Kanunu'nun 85. maddesinde taksirle öldürme suçu düzenlenmiştir. Ancak burada önemli olan, yalnızca ölüm gerçekleştikten sonra sorumluların belirlenmesi değildir. Önlenebilir bir ölümün hangi ihmal zincirinin sonucunda meydana geldiğinin, işverenin ve ilgili kişilerin yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğinin, denetim mekanizmalarının görevlerini gereği gibi yapıp yapmadığının etkili biçimde araştırılmasıdır.

Hukukun amacı yalnızca meydana gelen zarara yaptırım uygulamak değil, aynı zamanda zararın meydana gelmesini önlemektir.

Bu noktada kamu otoritelerinin denetim sorumluluğu da göz ardı edilemez. İşyerlerinde mevzuata uygunluğun sağlanması, tehlikelerin tespit edilmesi ve gerekli yaptırımların zamanında uygulanması, sosyal devlet ilkesinin gereğidir. Denetimin etkinliği, yalnızca kaç işyerinin denetlendiğiyle değil, tespit edilen eksikliklerin giderilip giderilmediğiyle ölçülmelidir.

Öte yandan taşeronlaşma, kayıt dışı istihdam, güvencesiz çalışma, uzun mesailer ve çalışanların iş güvencesi kaygısıyla tehlikeli koşullara itiraz edememesi de meselenin yapısal boyutunu oluşturmaktadır. İşçinin hayatını korumak, onu yalnızca iş güvenliği ekipmanıyla donatmak değil; tehlike karşısında sesini duyurabileceği, hakkını arayabileceği ve çalışma koşullarının iyileştirilmesini talep edebileceği bir düzen kurmayı da gerektirir.

Bir ülkede işçilerin yaşam hakkı, ekonomik büyüme hedeflerinin gerisinde bırakılamaz. Üretimin devamlılığı kadar üretimi gerçekleştiren insanların yaşamlarının devamlılığı da önemlidir. Maliyet hesabının insan hayatının önüne geçtiği her durumda, çalışma hukukunun koruyucu amacı da tartışmalı hâle gelir.

Bugün asıl ihtiyacımız olan, her ölümün ardından benzer açıklamaların yapılması değil; bu ölümlerin neden önlenemediğine ilişkin şeffaf, bağımsız ve etkili bir hesap verebilirlik mekanizmasının işletilmesidir. Soruşturmaların sonuçlandırılması, sorumluların hukuka uygun biçimde belirlenmesi, yaptırımların uygulanması ve benzer olayların tekrarını önleyecek tedbirlerin alınması bir bütün olarak ele alınmalıdır.

Çünkü hukuk, yalnızca ihlal gerçekleştikten sonra hatırlanan kurallar bütünü değildir. Hukukun gerçek işlevi, insan hayatını koruyabilmektir.

Yıllardır değişen ekonomik koşullar, çalışma modelleri ve mevzuat düzenlemeleri arasında değişmeyen bir gerçek var: İnsanlar çalışırken hayatlarını kaybetmeye devam ediyor.

Belki de artık şu soruyu sormamız gerekiyor: Bir ülkede iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı ne kadar kapsamlı olursa olsun her yıl binlerce insan çalışırken hayatını kaybediyorsa, sorun yalnızca mevzuatın yeterliliğinde midir, yoksa hukukun uygulanma biçiminde de mi aranmalıdır?

Çünkü bir işçinin yaşam hakkı, istatistiklere konu edilecek bir veri, işverenin maliyet hesabı veya idari bir prosedür değildir. İnsan hayatı, hukukun korumakla yükümlü olduğu en temel değerdir.

Ve unutulmamalıdır: Önlenebilir bir ölüm kader değildir. Hukukun görevi ölümden sonra açıklama yapmak değil, ölüm gerçekleşmeden önce insan hayatını korumaktır.