İnsan Neden Bildiği Hayatı Değiştirmekte Zorlanır?

İş değiştirmek, başka bir şehre taşınmak, bir alışkanlıktan vazgeçmek, yeni bir başlangıç yapmak… Sizin de aklınızın bir köşesinde bekleyen böyle bir kararınız var mı?

Hani ara ara düşünüp “Bir gün yapacağım” dediğiniz. Belki biraz araştırdığınız, planlar kurduğunuz ama sonra günlük hayatın içinde yeniden ertelediğiniz…

İstiyoruz. Düşünüyoruz. Bazen hazırlık bile yapıyoruz. Sonra bir bakıyoruz, hâlâ aynı yerdeyiz.

Peki bizi durduran ne?

Bunu hemen cesaretsizliğe ya da irade eksikliğine bağlamak kolay. Oysa davranış bilimi, bu konuda kendimize biraz daha anlayışlı yaklaşmamız için bazı nedenler sunuyor.

Bildiğimiz Hayatın Bir Avantajı Var

Statüko yanlılığı diye bir kavram var. Adı biraz mesafeli, anlattığı şey ise hepimize tanıdık. Bazen bir seçeneği bize en uygun olduğu için değil, zaten hayatımızda olduğu için seçmeye devam ediyoruz.

Samuelson ve Zeckhauser’ın 1988’de yayımladığı araştırmada da aynı seçeneğin, mevcut durum olarak sunulduğunda daha fazla tercih edilebildiği görülüyor.

Aslında günlük hayattaki karşılığını düşünmek zor değil. Yıllardır aynı yerdesiniz. Her şeyden memnun değilsiniz ama en azından neyle karşılaşacağınızı biliyorsunuz. Düzeniniz belli, sorunlarınız tanıdık. Başka bir yerde daha mutlu olabilirsiniz. Ama ya olamazsanız?

İşte o “ya” bazen bizi olduğumuz yerde tutmaya yetiyor. Bildiğimiz bir sorunla uğraşmak, sonucunu bilmediğimiz bir adım atmaktan daha kolay gelebiliyor.

Elbette kalmak da doğru bir seçim olabilir. Yine de ara sıra kendimize sormakta fayda var: Burada olmayı hâlâ istiyor muyum, yoksa buraya alıştım mı?

Kaybetmekten Pek Hoşlanmıyoruz

Bir de işin kaybetme tarafı var. Daniel Kahneman ve Amos Tversky’nin çalışmalarında ele aldığı kayıptan kaçınma, belirli koşullarda kayıpların bizi aynı büyüklükteki kazançlardan daha güçlü etkileyebildiğini anlatıyor.

Diyelim ki başka bir şehre taşınmayı düşünüyorsunuz. Aklınızda güzel bir hayat var. Belki daha sakin bir tempo, yeni insanlar, kendinize daha çok zaman…

Sonra geride bırakacaklarınızı düşünmeye başlıyorsunuz. Arkadaşlarınız ne olacak? Alıştığınız yerler? Yıllar içinde kurduğunuz düzen?

Kazanabilecekleriniz henüz bir ihtimal. Bırakacaklarınız ise hayatınızın içinde, çok somut.

Böyle olunca dikkatiniz kaybedebileceklerinize kayabiliyor. Yeni hayatın güzel taraflarını düşünürken bile kendinizi eski hayatı korumaya çalışırken bulabiliyorsunuz.

Her büyük kararın arkasında aynı neden yok tabii. Ama bazen neden bu kadar zorlandığımızı anlamak bile kendimize yüklenmemizi biraz olsun azaltıyor.

Alışkanlıklarımızın da Söyleyecekleri Var

Bir de pek düşünmeden yaptıklarımız var. Sabah gözünüzü açınca telefonunuza uzanmak. İşe hep aynı yoldan gitmek. Akşam olunca kendinizi yine aynı koltukta, aynı şeyleri yaparken bulmak…

Her seferinde oturup karar vermiyoruz bunlara.

Psikolog Wendy Wood’un alışkanlıklar üzerine çalışmaları, sık tekrarlanan davranışların tanıdık ortamlarda daha otomatik hâle gelebildiğini gösteriyor.

Yani bir şeyi değiştirmeye karar verdiğimizde, günlük hayatımızdaki pek çok ayrıntı bizi eski davranışımıza çağırmaya devam edebiliyor. Bu yüzden “Bu defa kesin yapacağım” deyip sonra yine aynı şeyi yaptığımızda, hemen yeterince istemediğimiz sonucuna varmayalım.

Belki de yalnızca kendimize söz vermenin yanına küçük bir düzenleme eklememiz gerekiyordur. O davranışı neyin başlattığına bakmak, ortamda bir şeyi değiştirmek, yeni seçeneği biraz daha kolay hâle getirmek…

Bazen Bir El Uzanıyor

Bunları yazarken ben de kendi hayatımı düşünüyorum.

Değişime kolay uyum sağlayan biriyim. Yeni bir düzene alışmak benim için çoğu zaman zor olmadı. Ama büyük bir kararı vermekle, o karardan sonra yeni hayata alışmak aynı şey değilmiş. Bunu zorlandığım zamanlarda daha iyi anladım.

Hayatımın yönünü değiştirmek istediğim ama “Bu koşullarda nasıl olacak?” deyip durduğum dönemler oldu. Ne istediğimi az çok biliyordum. Oraya nasıl ulaşacağımı ise göremiyordum.

O zamanların çoğunda bana bir el uzandı. Biri destek oldu, biri bir kapı açtı, biri benim göremediğim bir yolu gösterdi. Bazen de biriyle konuşmak, kafamda büyüyen bir şeyin aslında çözülebileceğini görmeme yardım etti.

Hayatımda böyle insanların olmasını çok kıymetli buluyorum. Bugün geriye dönüp baktığımda, verdikleri cesaretin ve desteğin bende ne kadar yer ettiğini görüyorum.

Bir yandan da bir elin bize ulaşabilmesine fırsat vermenin de önemli olduğunu fark ettim.

Ne istediğimizi hiç söylemezsek, zorlandığımızı hep saklarsak, her şeyi kendi içimizde çözmeye çalışırsak insanlar bize nasıl destek olabileceklerini bilemeyebiliyor. Bazen bir konuşmayla, bir soruyla, “Ben aslında böyle bir şey istiyorum” demekle yeni bir ihtimale yer açıyoruz.

Ama her seferinde birinin gelip elimizden tutmasını da bekleyemiyoruz.

Benim bu süreçlerden çıkardığım derslerden biri de buydu. Kendi istediğim hayatı ciddiye almam, seçeneklerimi araştırmam, kendime biraz cesaret vermem gerekiyordu. Bana uzanan eller çok değerliydi ama kendimden güç bulabilmeyi de öğrendim.

Tabii bunları söylerken “Her şeyi bırakın, gidin” demiyorum. Hayatın sorumlulukları var. Hesap yapmamız, imkânlarımızı değerlendirmemiz, bazı adımları zamana yaymamız gerekebiliyor. Bazen düşünüp taşınıp kalmayı seçiyoruz. Bu da gayet anlaşılır.

Yine de ne istediğimizi biraz netleştirince, çözüm aramak kolaylaşabiliyor. “Olmaz” dediğimiz bir şey için bu kez “Olması için neye ihtiyacım var?” diye düşünmeye başlıyoruz.

Belki biraz zamana, biraz birikime, yeni bir beceriye ya da birinden bilgi almaya ihtiyacımız var. Hedef belli olunca, nereden başlayabileceğimizi de daha rahat görebiliyoruz.

Siz de kendinize bir ara şunu sorun: Bugünkü hayatımı, bugün yeniden seçme şansım olsaydı yine seçer miydim?

Cevabınız evetse ne güzel.

Değilse de bugün bütün hayatınızı değiştirmeniz gerekmiyor. Bir isteğinizi kendinize itiraf etmek, bir seçeneği araştırmak, güvendiğiniz biriyle konuşmak… Bunlar da birer başlangıç.

Bana uzanan eller hayatımda çok şeyi değiştirdi. O destekler sayesinde kendi başıma atabileceğim adımlara da daha çok güvenmeye başladım. Şimdi bir değişiklik istediğimde kendime biraz daha sık soruyorum:

“Bugün bunun için ben ne yapabilirim?”

Her zaman büyük bir cevabı olmuyor. Bazen küçücük bir şey yapabiliyorum. Ama o da iyi geliyor.

Umarım siz de hayal ettiğiniz hayata doğru, kendi koşullarınızda, size iyi gelecek adımlar atabilirsiniz. Yolunuza güzel insanlar çıksın. Kendi kendinize verebileceğiniz desteği de unutmayın.