İşçinin çalışmaktan kaçınma hakkı var mı?

İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, işçiye çalışmaktan kaçınma hakkı vermektedir. İşyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanmasını, mevcut sağlık ve güvenlik şartlarının iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenleyen kanun, işçinin çalışmaktan kaçınma hakkına ilişkin düzenleme ve esaslara da yer veriyor.

Kanuna göre, çalışılması gereken işle ilgili işyerinde yakın ve ciddi bir tehlike söz konusuysa işçi, çalışmaktan kaçınma hakkından yararlanabiliyor. İşçi, fiziki ve ruhsal sağlığını etkileyecek, sakatlanması ya da yaralanmasına neden olabilecek olası bir tehlikeye rağmen çalışmaya zorlanamaz. Mesela aşırı sıcak bir çalışma alanında, klima bozuk ya da yok ise, gerekli tedbirler alınmadığı için işçi çalışmaya zorlanamaz. 

 İşçi zorla çalıştırılır mı?

Çalışanın çalışmaktan kaçınabilmesi için işyerinde yakın ve ciddi bir tehlikenin varlığı ve işyerinde işin durdurulmamış olması gereklidir.

Çalışanlar, iki şekilde çalışmaktan kaçınma haklarını kullanabilirler:

İlki, işyerinde yakın ve ciddi bir tehlikenin varlığı halinde Kurul veya işverene başvurarak durum tespiti ve tedbir alınması talep edildikten sonra talebin kabulü halinde çalışmaktan kaçınma hakkıdır. Kanun koyucu burada, tehlikenin yakın ve ciddi olduğunu tespitini, Kurul’a veya işverene bırakarak isabetli bir düzenleme getirmiştir [2]. Bu düzenlemedeki amaç, işyerindeki tehlikenin yakın ve ciddi olup olmadığının değerlendirilmesinin teknik bilgi gerektiriyor olmasıdır.

Çalışanların çalışmaktan kaçınma haklarını kullanabilecekleri ikinci hal ise, işyerinde ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda, m.13/1’de düzenlenmiş usule uyulmaksızın işyeri veya tehlikenin olduğu alanı terk ederek güvenli bölge olarak belirlenmiş yere giderek bu hakkın kullanılmasıdır.  Yakın ve ciddi olan tehlikenin önlenemez olduğu durumda, çalışanın Kurul’un/işverenin kararına veya tespitine ihtiyaç duymadan, kendi iradesi ile çalışmaktan kaçınma hakkı bulunmaktadır.

 Zorla çalıştırılan işçinin kanuni hakları nelerdir?

Çalışanların iş yerinde mevcut ciddi ve yakın tehlikeye karşı gerekli tedbirlerin alınmasına dair talepte bulunmalarına rağmen, işverenin tedbir almaması halinde, çalışanlar iş sözleşmelerini tek taraflı fesih hakkına sahiptir. Ancak fesih için, iş sözleşmesine konu olan işin konusunun ciddi ve yakın tehlike oluşturması ve çalışanların hayatlarına veya sağlıklarına tehlike oluşturan durumun işin niteliğinden kaynaklanması gerekmektedir.

 Haklı fesihle kıdem tazminatı şartı

Bu madde uyarınca iş sözleşmesini haklı nedenle fesheden çalışan, kıdem tazminatına hak kazanacaktır. Ancak, çalışanın İş Kanunu m.24/II-f uyarınca haklı nedenle fesih hakkını kullanabilmesi, Kurul’a veya işverene başvuru ve verilen karara yönelik tedbir alınmaması şartına bağlıdır.

Öte yandan işveren tarafından çalışmaktan kaçınan işçiye, ücret ve çalışma şartlarında aleyhe bir değişiklik olmamak kaydıyla, benzeri bir tehlikenin olmadığı başka bir yerde çalışma teklifi yapılabilir. Çalışma koşullarında işçi aleyhine ağırlaştırıcı bir değişiklik içermeyen böyle bir teklifin işçi tarafından kabul edilmemesi halinde ise, iş sözleşmesi işverence feshedilebilir.