Seninki Hangisi?

Çoğumuz para konusunda verdiğimiz kararların tamamen mantıklı olduğunu düşünürüz. Oysa psikoloji bize başka bir şey söylüyor.

Davranış bilimlerine göre finansal kararlarımızın yüze 90’ını bilgilerimizden çok duygularımız, alışkanlıklarımız ve inançlarımız şekillendiriyor.

ÇOCUKLUK ÖNEMLİ

Çocukluğumuzda evde duyduğumuz cümleler, yaşadığımız maddi deneyimler, ilk maaşımız, ilk borcumuz, hatta ekonomik krizler bile bugün paraya nasıl baktığımızı etkiliyor. Bu yüzden aynı gelire sahip iki insan tamamen farklı kararlar verebilir. Biri yatırım yaparken diğeri parasını hiç değerlendirmeden hesabında tutabilir. Biri küçük bir harcamadan bile suçluluk hissederken, diğeri stresli olduğunda alışveriş yaparak rahatlamaya çalışabilir. Aslında hepimizin paraya karşı geliştirdiği bir bakış açısı var. Gelin birlikte bakalım.

1. ‘Ya Yetmezse?’ciler

Maaş yatsa bile içi tam olarak rahat etmez. Beklenmedik bir masraf çıkacak diye sürekli tetiktedir. Bu yüzden bazen gerçekten ihtiyacı olan şeyi bile almaktan çekinir. Finansal güvenlik onun için çok değerlidir. Ancak bu düşünce zaman zaman aşırıya kaçabilir. Sürekli geleceği düşünmek bugünü yaşamayı zorlaştırabilir. Davranış biliminde buna ‘kıtlık zihniyeti’ denir. İnsan, sahip olduklarından çok sahip olmadıklarına odaklanmaya başlayabilir.

2. ‘Nasıl Daha Fazlasını Üretebilirim?’ciler

Parayı sadece harcanacak bir araç olarak görmez. Yeni gelir fırsatlarını araştırır. Yeni beceriler öğrenmeye açıktır. Yatırım yapmayı, girişimciliği ya da farklı gelir kaynakları oluşturmayı merak eder. Geçici zorlukların sonsuza kadar sürmeyeceğine inanır. Bu bakış açısına sahip insanlar, finansal okuryazarlığı sadece tasarruf etmek olarak değil; gelirini artırmak, parasını değerlendirmek ve uzun vadeli düşünmek olarak görür.

3. ‘Anı Yaşayayım’cılar

Harcamak ona mutluluk verir. Güzel bir yemek, yeni bir telefon... Küçük ödüller... Hayatın tadını çıkarmayı sever. Ancak davranış biliminde ‘anlık ödül yanlılığı’ diye bilinen eğilim burada devreye girebilir. Bugünkü mutluluk, gelecekteki hedeflerin önüne geçebilir. Ay sonunda ise sık sık aynı soru gelir: "Para nereye gitti?"

4. ‘Önce Kenarda Dursun’cular

Birikim yaptıkça huzur hisseder. Acil durum fonu olması onu rahatlatır. Harcamadan önce defalarca düşünür. Bu disiplin büyük bir avantajdır. Fakat bazen o kadar kontrollü olur ki gerçekten keyif aldığı şeylere bile para harcamakta zorlanabilir. Oysa finansal okuryazarlığın amacı sadece para biriktirmek değildir. Aynı zamanda parayı bilinçli şekilde kullanabilmek, hayat kalitesini artırırken geleceği de güvence altına alabilmektir.

5. ’Param Benim İçin Çalışsın’cılar

Servetin sadece çalışarak değil, yatırım yaparak da büyüyebileceğini bilir. Riskten tamamen kaçmaz. Ama hesaplayarak hareket eder. Uzun vadeyi düşünür. Bileşik getirinin gücünü bilir. Finansal okuryazarlık tam da burada devreye girer. Çünkü yatırım yapmak sadece doğru ürünü seçmek değil; riski anlamak, çeşitlendirmek, sabırlı olmak ve duyguların kararları yönetmesine izin vermemektir.

6. ’Hiç Düşünmeyeyim’ciler

Hesaplara bakmayı erteler. Ekstreyi açmak istemez. Borçlarını düşünmek istemez. Para konusu strese dönüştüğü için uzak durmayı seçer. Kısa vadede bu rahatlatıcı gibi görünse de uzun vadede kaygıyı artırabilir. Çünkü belirsizlik çoğu zaman gerçeğin kendisinden daha fazla stres yaratır. Bazen sadece hesaplara bakmak, bütçeyi görmek ve küçük bir plan yapmak bile zihindeki yükü önemli ölçüde hafifletir. 

FİNANSAL OKURYAZARLIK

Sadece yatırım fonlarını, hisse senetlerini ya da bütçe yapmayı öğrenmek değildir. Kendi davranışlarımızı tanımak; parayla kurduğumuz ilişkiyi anlamak; hangi duyguların kararlarımızı etkilediğini fark etmektir.

BİLGİ YETMİYOR

Çünkü bilgi tek başına davranışı değiştirmiyor. Davranış değişikliği, önce farkındalıkla başlıyor. Şunu unutmayın: Paraya bakış açınız kaderiniz değil. İyi haber şu ki bu bakış açısı öğrenilebilir, geliştirilebilir ve zaman içinde değişebilir. Küçük alışkanlıklar, doğru bilgiler ve bilinçli kararlarla para üzerindeki kontrolünüz her geçen gün biraz daha artabilir. Çünkü finansal özgürlük, önce paraya nasıl baktığımızı anlamakla başlar.